Keizer Publius Helvius Pertinax

Keizer Pertinax

Klik hier voor een kaart van het Romeinse rijk (Romani Imperii imago, Antwerpen: Plantijn, 1579).

Publius Helvius Pertinax wordt op 1 augustus 126 geboren in de Ligurische stad Alba Pompeia. Zijn vader Helvius Successus is een bevrijde slaaf die een succesvolle houthandel had opgezet. Als jonge man vertrekt Pertinax naar Rome waar hij Latijn studeert bij Sulpicius Apollinaris. Daarna wordt hij zelf leraar maar als dertiger maakt hij de overstap naar het leger. Door zijn scherpe inzicht in militaire en bestuurlijke zaken komt zijn carrière in een stroomversnelling en wordt hij benoemd tot praetor en consul. Bij zijn campagne tegen de opstand van Avidius Cassius in Syrië trekt hij de aandacht van keizer Marcus Aurelius en deze geeft hem het opperbevel over de troepen bij de Donau. Deze taak vervult hij dermate goed dat hij daarna benoemd wordt tot gouverneur van Moesië, Dacië en Syrië.

Als Marcus Aurelius is overleden, geeft Commodus hem het bevel over de troepen in Brittannië, benoemt hem vervolgens tot gouverneur van Afrika en tenslotte tot prefect van de stad Rome. Veel invloedrijke mensen worden beschuldigd van samenzwering tegen Commodus. Zo ook Pertinax. Het kost hem, en dit mag een wonder heten, niet zijn leven. Wel wordt hij als straf verbannen. Na de moord op Commodus wordt Pertinax door de praetoriaanse garde (onder leiding van de prefect Laetus) uitgeroepen tot keizer. Pertinax laat zijn benoeming bevestigen door de senaat. Hij laat zich op de eerste dag van zijn rekening uitroepen tot Pater Patriae (vader des vaderlands) maar weigert de titel augusta voor zijn vrouw en caesar voor zijn zoon omdat hij van mening is dat hij deze eer eerst moet verdienen.

Zijn eerste zorg is om het rijk bestuurlijk weer op de rit te krijgen. Door de kostbare meubels en sieraden van Commodus bij opbod te verkopen, weet hij voldoende geld bij elkaar te krijgen om geld aan het volk schenken en de praeteriaanse garde rijkelijk te belonen. Hij zorgt er vervolgens voor dat onderhoud aan de publieke gebouwen hervat wordt en dat de bezittingen van Commodus en de staat weer gescheiden worden. Hij laat degenen die door Commodus verbannen zijn, terugkeren en zorgt ervoor dat de valse informanten berecht worden. Kortom, hij doet er alles aan om het rijk weer in zijn oude glorie te herstellen.

Dit is echter helemaal niet naar de zin van Laetus die zich hierdoor sterk in zijn macht beperkt voelt. Terwijl Pertinax in Ostië is om de graantoevoer te inspecteren, beramen de praetorianen een coup. Ze willen Sosius Falco tot keizer uitroepen maar Pertinax hoort over de samenzwering en komt in allerijl terug naar Rome. De onenigheid tussen Laetus en Pertinax is er de oorzaak van dat de discipline onder de troepen sterk is afgenomen. Op 28 maart 193 breekt er muiterij uit en een groep soldaten valt het paleis binnen. Pertinax denkt de mannen te kunnen kalmeren door ze persoonlijk toe te spreken. Hij wordt echter neergestoken en de soldaten dragen zijn hoofd op een lans door de stad. Pertinax regeerde niet meer dan 87 dagen. De geschiedschrijvers schilderen hem af als een bescheiden leider die het slachtoffer is geworden van de hebzucht van de praetoriaanse garde.

De moord op Pertinax ontketent een burgeroorlog die bijna vier jaar zal duren en waarin drie aspirant keizers de dood vinden (waaronder zijn onmiddellijke opvolger Didius Julianus). Uiteindelijk zal Septimius Severus zegevieren. Hij zorgt ervoor dat Pertinax alsnog wordt vergoddelijkt.

Bronnen: