Keizer Nerva

Keizer Nerva

Klik hier voor een kaart van het Romeinse rijk (Romani Imperii imago, Antwerpen: Plantijn, 1579).

Marcus Cocceius Nerva wordt omstreeks 30 te Narnia (50 mijl ten noorden van Rome) geboren als zoon van Cocceius Nerva en Sergia Plautina. Zijn vader was een rechtsgeleerde, zijn grootvader was consul en maakte deel uit van de hofhouding van keizer Tiberius. Zijn moeder was een achterkleindochter van Tiberius. In het voetspoor van zijn vader en grootvader, vervult de jonge Nerva diverse belangrijke ambtelijke functies. Hij geeft blijk van een groot politiek talent als hij, ondanks het gaan en komen van diverse keizers, zijn belangrijke positie weet te handhaven. In 65 wordt hij zelfs door keizer Nero onderscheiden voor zijn rol in het beëindigen van de samenzwering van Piso. Desondanks wordt hij ook door de Flavische keizers Vespasianus en Domitianus gevraagd om hen als consul bij te staan. Kortom, Nerva is een man die in de Romeinse samenleving in hoog aanzien staat, hoewel hij Domitianus, volgens de schrijver historicus Suetonius, in zijn jeugd sexueel misbruikt zou hebben.

Nerva was niet iemand die het ambt van keizer bewust heeft nagestreefd. Net als Claudius was hij eerder weigerachtig om de positie te accepteren. De historicus Cassius Dio schrijft dat Nerva bang was om het slachtoffer te worden van de paranoia van Domitianus. Als hij benaderd wordt door de samenzweerders die Domitianus willen vermoorden, accepteert hij de rol van troonopvolger dan ook eerder om zijn leven te redden dan uit ambitie. Op 18 september 96 (de dag dat Domitianus vermoord is) wordt Nerva tot keizer uitgeroepen. Met 66 jaar is hij, voor Romeinse begrippen, dan al een oude man.

Nerva's gezondheid laat te wensen over, hij is vaak ziek, houdt moeilijk voedsel binnen en drinkt regelmatig te veel wijn. Hij is echter ook een vriendelijke man en een zachtmoedige heerser. Hij zorgt ervoor dat het uitgebreide netwerk van informanten, dat Domitianus had opgebouwd, wordt ontmanteld. Sommige spionnen worden geëxecuteerd. Hij verleent amnestie aan degenen die door Domitianus uit Rome verbannen zijn en zorgt dat ze hun in beslag genomen bezittingen terugkrijgen. Na de tiran Domitianus is Nerva een verademing en in Rome overheerst een gevoel van euforie. Zijn populariteit onder de senatoren bezorgde Nerva, al bij het begin van zijn regering, de naam pater patriae (vader des vaderlands). Een eer die andere keizers pas na vele jaren te beurt viel.

Nerva's politiek was in hoofdzaak gericht op verhogen van zijn populariteit maar mag zeker ook aangemerkt worden als goed beleid. Hij zorgt dat er pakhuizen worden gebouwd voor graan en dat de aquaducten, die in slechte staat verkeren, worden gerepareerd en onderhouden. Hij legt publiekelijk een eed af dat hij geen senatoren zal laten executeren. Hij houdt zich ook aan zijn woord, zelfs wanneer senator Calpurnius Crassus zich schuldig blijkt te hebben gemaakt aan een samenzwerking tegen hem. Erfenissen worden vaker vrijgesteld van successierechten en er wordt land verstrekt aan de armen. Nerva gebruikt een deel van zijn eigen rijkdom om dergelijke maatregelen te bekostigen.

Nerva mag dan heel populair zijn bij het gewone volk en de senaat, het leger had meer op met Domitianus die, als eerste keizer sinds Augustus, hun soldij had verhoogd. Nerva's moeizame relatie met het leger bereikt zijn dieptepunt in de zomer van 97. Nerva maakt dan de fout om in plaats van de praetorianen Secundus en Norbanus (die vanwege hun rol in de samenzwering van Domitianus niet gehandhaafd konden worden) Casperius Aelianus (een voormalig aanhanger van Domitianus) aan te stellen aan het hoofd van de praetoriaense garde. Onder hun nieuwe leider, komen de praetorianen in opstand tegen Nerva en hij wordt gevangen gezet in het paleis. De praetorianen eisen de uitlevering van Petronius en Parthenius die betrokken waren bij de moord op Domitianus. Nerva verzet zich hiertegen, maar dat mag niet baten. De Praetorianen grijpen de twee hulpeloze slachtoffers en brengen ze ter dood. Petronius met een enkele zwaardslag. Bij de ongelukkige Parthenius worden eerst zijn genitaliën afgesneden en in zijn mond gepropt voordat ze hem de keel doorsnijden. Vervolgens wordt Nerva gedwongen om de praetorianen publiekelijk te bedanken voor de terechtstelling.

Hoewel Nerva niets is overkomen, ligt zijn autoriteit in duigen na dit incident. Immers, zonder de steun van het leger, mag je er als keizer nauwelijks op hopen langdurig aan de macht te blijven. Maar Nerva, als de geboren politicus die hij is, doet de nu de meest briljante zet uit zijn carrière. Aangezien hij kinderloos is, zou de troon na zijn dood vacant zijn, tenzij Nerva zou besluiten om een opvolger te adopteren. Door een populaire opvolger te kiezen, zo wist Nerva, zou hij zijn eigen positie ook zeker stellen. En dus kiest hij voor Marcus Ulpius Trajanus, de gouverneur van Boven-Germanië. Trajanus genoot veel aanzien, zowel bij het leger als bij de senaat, en vertegenwoordigt alles wat de Romeinen in een keizer zoeken. Met Trajanus als opvolger, is de positie van Nerva onaantastbaar geworden. De adoptie vindt eind oktober 97 plaats met een publieke ceremonie op het Capitool.

Nerva sterft, na slechts 16 maanden geregeerd te hebben, op 28 januari 98 na een kort ziekbed. Na zijn dood wordt hij geëerd door de senaat. Als blijk van waardering wordt zijn as bijgezet in het mausoleum van Augustus, bij de Juliaanse-Claudische keizers. Zelfs de goden zijn ontdaan door zijn dood, zo lijkt het, want op de dag van zijn begrafenis vindt er een zonsverduistering plaats. Nerva wordt opgevolgd door Trajanus. Hiermee is het tijdperk van de adoptiefkeizers aangebroken. Dit systeem zal gedurende het grootste gedeelte van de 2e eeuw goed werken (totdat Commodus in 177 zijn natuurlijke vader Marcus Aurelius opvolgt).

Bron: www.roman-empire.net