Keizer Elagabalus

Keizer Elagabalus

Klik hier voor een kaart van het Romeinse rijk (Romani Imperii imago, Antwerpen: Plantijn, 1579).

Elagabalus of Heliogabalus wordt rond het jaar 203 geboren als Varius Avitus Bassianus. Zijn moeder is Julia Soaemias, een nicht van Julia Domna die getrouwd is met keizer Septimius Severus. Zijn vroegste jeugd brengt hij door in Rome bij het gezin van zijn oud-tante, keizerin Julia Domna. Na de dood Septimius Severus, tijdens de regering van Caracalla, vervullen Elagabalus vader en grootvader belangrijke functies. Als Caracalla in 217 in Syrië wordt vermoord, zijn Elagabalus' vader en grootvader beiden inmiddels overleden. Hij woont dan in Emesa met zijn moeder Julia Soaemias en zijn grootmoeder Julia Maesa en is hogepriester van de tempel van de zonnegod "El Gabal" of "Baal". Hieraan dankt hij zijn bijnaam "Elagabalus".

Binnen het leger heeft keizer Macrinus dan al veel steun verloren. Belangrijke Syrische families, onder leiding van Julia Maesa, schuiven de 14 jaar oude Elagabalus naar voren als bastaard en erfgenaam van Caracalla. Een legioen dat in de buurt van Emesa is gelegerd komt in opstand tegen Macrinus en roept op 15 mei 218 te Raphaneae Elagabalus uit tot keizer. Ze noemen hem "Marcus Aurelius Antoninus", de officiële naam van Caracalla. Binnen een maand loopt vrijwel het gehele Romeinse leger in het Midden Oosten over van Macrinus naar Elagabalus. Op 8 juni 218 wordt het leger van Macrinus in Syrië verslagen door de troepen van Elagabalus die onder leiding staan van Gannys. Gannys is een wat mysterieuze figuur. Hij wordt genoemd als eunuch van Julia Maesa maar ook als minnaar van Julia Soaemias. Macrinus wordt ter dood gebracht en Elagabalus volgt hem op als keizer. De senaat erkent zijn aanspraak en aanvaardt hem als zoon van Caracalla. Zijn moeder Julia Soaemias en zijn grootmoeder Julia Maesa worden beiden tot keizerin (Augusta) benoemd.

Elagabalus arriveert in de late zomer van 219 in Rome. Veel Syriërs, die in zijn gevolg zijn meegekomen naar Rome, krijgen belangrijke posities waarbij hij zowel de Romeinse aristocratie, de ambtenaren als het leger voor het hoofd stoot. Nog aanstootgevender is het feit dat Elagabalus zijn "zwarte steen" heeft meegenomen uit de tempel in Emesa. Hij maakt daarmee duidelijk aan het Romeinse volk dat hij niet van plan is om gedurende zijn verblijf in Rome zijn positie als hogepriester van de god El Gabal op te geven. Op het Palatijn laat hij een tempel bouwen voor de steen, Elagaballium genoemd, beter bekend als de tempel van Elagabalus. Dagelijks worden er dieren geofferd ter ere van Baal. Sommige bronnen schrijven zelfs over mensenoffers maar dit is twijfelachtig. Elagabalus verwacht van invloedrijke Romeinen, zelfs senatoren, dat ze aanwezig zijn bij de plechtigheden.Voor de Romeinen is dit onverteerbaar.

Omdat Elagabalus wel wat positieve aandacht kan gebruiken, arrangeert zijn grootmoeder in 219 een huwelijk met Cornelia Paula, een adellijke Romeinse dame. In 220 besluit Elagabalus dat zijn zonnegod El Gabal de belangrijkste god moet worden in het Romeinse rijk en dat alle andere goden ondergeschikt aan hem moeten worden. Bij wijze van symboliek laat hij het standbeeld van Minerva uit de tempel van Vesta verplaatsen naar het Elagaballium om te "trouwen" met zijn zwarte steen. Bovendien laat hij zich scheiden van zijn vrouw Cornelia Paula om te trouwen met Aquilia Severa, een Vestaalse maagd. Elagabalus meent dat het toepasselijk is dat een hogepriester van de zonnegod trouwt met een priesteres van de tempel van Vesta, maar de Romeinen beschouwen het als heiligschennis. Wie in het oude Rome sexuele relaties met een Vestaalse maagd onderhield, kon rekenen op de doodstraf! Het "huwelijk" tussen de zwarte steen en Minerva gaat uiteindelijk niet door. Omdat er zoveel weerstand tegen is, laat Elagabalus de de zonnegod uiteindelijk "trouwen" met de minder controversiële maangodin Urania. Aquilia Severa schenkt Elagabalus geen kinderen en een jaar later, in 221, volgt de scheiding.

Een derde huwelijk wordt gearrangeerd. De bruid is Annia Faustina een achterkleindochter van keizer Marcus Aurelius. Toevallig (?) is haar echtgenoot, kort voordat zij door de keizer ten huwelijk wordt gevraagd, vermoord. In deze periode ziet Elagabalus zich, als gevolg van een legeropstand, genoodzaakt om veel van zijn Syrische favorieten uit hun belangrijke posities te ontslaan. Ook wordt hij tegengewerkt door zijn grootmoeder, Julia Maesa, die zijn neef Alexianus, als mogelijke opvolger naar voren schuift. Met tegenzin adopteert hij zijn neef die vanaf dat moment Alexander Severus heet, en benoemt hem tot Caesar (troonopvolger). Elagabalus blijft echter hopen op een erfgenaam van zijn eigen bloed. Het huwelijk met Annia Faustina wordt na korte tijd weer ontbonden en Elagabalus hertrouwt zijn tweede vrouw, de Vestaalse maagd Aquilia Severa. Nakomelingen blijven echter nog steeds uit.

Hoewel de Romeinen wel wat gewend zijn, zijn ze geshockeerd door de sexuele uitspattingen van hun keizer. Gedurende zijn regering is Elagabalus voortdurend verwikkeld in homosexuele relaties waarvan die met de blonde slaaf Hierocles het meeste stof doet opwaaien. Ook doen verhalen de ronde dat Elagabalus zijn avonden doorbrengt met zich voor te doen als een vrouwelijke prostitué en dat hij operatief een vagina zou willen laten aanbrengen in zijn lichaam. Hij zou zelfs gesignaleerd zijn in Romeinse bordelen waar hij zich als prostitué zou hebben aangeboden aan mannen waarbij hij zich dan door Hierocles liet "betrappen" waarna deze hem moest "bestraffen" met een flink pak slaag.

Begin 222 kan Elagabalus nog steeds rekenen op de onverdeelde steun van zijn moeder, die zijn religieuze excessen zelfs aanmoedigt. Terwijl Elagabalus steeds meer opgaat in zijn rol van hogepriester en steeds verder vervreemd van zijn adviseurs, zijn zijn grootmoeder Julia Maesa en opvolger Alexander Severus een eigen koers gaan varen. Voor de senaat is het niet langer duidelijk wie de macht in handen heeft: Elagabalus en zijn moeder of Julia Maesa en zijn neef en troonopvolger Alexander Severus. Een mislukte poging van Elagabalus om Alexander om het leven te brengen, is de druppel die de emmer doet overlopen. Elagabalus en zijn moeder worden op 11 maart 222, op bevel van Julia Maesa, door hun eigen lijfwachten (de Praetoriaanse garde) doodgestoken en onthoofd. Hun verminkte lichamen worden door de straten van Rome gesleept alvorens in de Tiber te worden gegooid. Alle herinneringen aan Elagabalus worden daarna uitgewist. De zwarte steen wordt teruggestuurd naar de tempel El Gabal in Emesa waar hij thuishoort. Elagabalus wordt opgevolgd door zijn neef Alexander Severus.

Elagabalus regeerde slechts vier jaar. Gezien het voor het Romeinse volk zeer kwetsende gedrag van deze keizer, is het niet de kortstondigheid van zijn macht die verwondering wekt, maar juist de lengte ervan.